Wysokość alimentów ustalona wyrokiem sądu albo umową nie jest niezmienna. Zgodnie z art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. W praktyce oznacza to możliwość wystąpienia do sądu o podwyższenie alimentów, ich obniżenie, a w określonych przypadkach także o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego.
Przez „zmianę stosunków” rozumie się przede wszystkim istotną zmianę okoliczności, które były podstawą wcześniejszego ustalenia alimentów. Może to być zarówno wzrost usprawiedliwionych potrzeb osoby uprawnionej, jak i zmniejszenie możliwości zarobkowych lub majątkowych osoby zobowiązanej do alimentacji.
Najczęstszą podstawą żądania podwyższenia alimentów jest wzrost kosztów utrzymania dziecka. Może on wynikać z wieku dziecka, rozpoczęcia nauki, pogorszenia stanu zdrowia, konieczności leczenia, rehabilitacji, zajęć dodatkowych, wzrostu kosztów mieszkania, wyżywienia, odzieży czy edukacji. Sam upływ czasu od poprzedniego wyroku często powoduje, że potrzeby dziecka są już inne niż w chwili pierwotnego orzekania.
Z kolei obniżenia alimentów może żądać zobowiązany, jeżeli doszło do istotnego pogorszenia jego sytuacji majątkowej lub zarobkowej. Może to dotyczyć np. utraty pracy, choroby, niezdolności do pracy, zmniejszenia dochodów albo powstania nowych obowiązków rodzinnych. Nie chodzi jednak wyłącznie o aktualnie uzyskiwane dochody, lecz o realne możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego.
Istotne jest, że powództwo z art. 138 KRO nie służy do kwestionowania poprzedniego wyroku tylko dlatego, że strona uważa go za wadliwy. Podstawą żądania musi być późniejsza zmiana okoliczności, która nastąpiła już po wydaniu wcześniejszego orzeczenia lub zawarciu umowy alimentacyjnej.
Zmiana alimentów może w pewnych sytuacjach dotyczyć także okresu sprzed wniesienia pozwu. Wymaga to jednak wyraźnego zgłoszenia takiego żądania i wykazania, że okoliczności uzasadniające zmianę istniały już wcześniej. W przypadku podwyższenia alimentów za okres wsteczny znaczenie ma również to, czy po stronie uprawnionego pozostały niezaspokojone potrzeby albo zobowiązania zaciągnięte na ich pokrycie.
W sprawach o obniżenie alimentów możliwe jest także złożenie wniosku o zabezpieczenie, np. przez czasowe ograniczenie wysokości alimentów czy też prowadzonej egzekucji. Sądy podchodzą jednak do takich wniosków ostrożnie, ponieważ alimenty korzystają ze szczególnej ochrony. Konieczne jest więc dobre uprawdopodobnienie roszczenia, np. dokumentami dotyczącymi stanu zdrowia, dochodów, utraty pracy albo innych istotnych okoliczności.
W praktyce kluczowe znaczenie ma właściwe przygotowanie materiału dowodowego. W sprawie o podwyższenie alimentów należy wykazać aktualne potrzeby uprawnionego i możliwości zobowiązanego. W sprawie o obniżenie alimentów trzeba natomiast udowodnić, że zmiana sytuacji zobowiązanego ma charakter rzeczywisty, istotny i trwały, a nie jedynie przejściowy lub pozorny.
Zmiana wysokości alimentów wymaga zatem wykazania konkretnej, istotnej zmiany sytuacji życiowej, finansowej lub rodzinnej stron. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy, ponieważ sąd ocenia zarówno potrzeby osoby uprawnionej, jak i możliwości osoby zobowiązanej.
