Unieważnienie małżeństwa nie jest tym samym co rozwód. Rozwód rozwiązuje ważnie zawarte małżeństwo na przyszłość. Unieważnienie dotyczy natomiast sytuacji, w których już przy zawieraniu małżeństwa wystąpiła określona wada lub przeszkoda przewidziana przez prawo.
Jedną z podstaw unieważnienia małżeństwa są wady oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński. Zgodnie z art. 15¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, małżeństwo może zostać unieważnione, jeżeli oświadczenie zostało złożone przez osobę znajdującą się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli, pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej strony albo pod wpływem bezprawnej groźby.
Pierwsza sytuacja dotyczy przypadku, w którym osoba zawierająca małżeństwo w chwili składania oświadczenia nie miała pełnego rozeznania co do jego znaczenia i skutków. Może to wynikać z różnych przyczyn, np. zaburzeń psychicznych, stanu upojenia alkoholowego, działania środków odurzających, choroby albo innego stanu, który wyłączał świadome wyrażenie woli.
Drugą podstawą jest błąd co do tożsamości drugiej strony. Chodzi tu o sytuacje wyjątkowe, gdy osoba zawiera małżeństwo w przekonaniu, że zawiera je z konkretną osobą, podczas gdy w rzeczywistości jest to inna osoba. Nie każdy błąd dotyczący cech, przeszłości, charakteru, majątku czy sytuacji życiowej małżonka będzie podstawą unieważnienia małżeństwa.
Trzecią przesłanką jest zawarcie małżeństwa pod wpływem bezprawnej groźby. Groźba może pochodzić zarówno od drugiego małżonka, jak i od osoby trzeciej. Musi być jednak na tyle poważna, aby z okoliczności wynikało, że osoba składająca oświadczenie mogła obawiać się poważnego niebezpieczeństwa osobistego dla siebie albo innej osoby. Co istotne, nie chodzi tu o każdą presję rodzinną, emocjonalną czy społeczną, lecz o groźbę spełniającą wymogi określone w przepisach.
Z żądaniem unieważnienia małżeństwa z powodu wad oświadczenia może wystąpić małżonek, który złożył oświadczenie dotknięte wadą. Ustawodawca przewidział jednak krótkie terminy. Nie można żądać unieważnienia po upływie sześciu miesięcy od ustania stanu wyłączającego świadome wyrażenie woli, wykrycia błędu albo ustania obawy wywołanej groźbą. W każdym przypadku żądanie jest niedopuszczalne po upływie trzech lat od zawarcia małżeństwa.
W praktyce sprawy o unieważnienie małżeństwa wymagają bardzo dokładnego ustalenia okoliczności istniejących w chwili zawierania związku. Kluczowe znaczenie mają dowody dotyczące stanu świadomości, okoliczności złożenia oświadczenia, ewentualnej groźby albo rzeczywistego błędu co do tożsamości drugiej strony.
Unieważnienie małżeństwa jest instytucją wyjątkową. Nie służy do rozwiązania małżeństwa, które przestało funkcjonować prawidłowo po jego zawarciu. W takich sytuacjach właściwą drogą może być rozwód albo separacja. Unieważnienie wchodzi w grę przede wszystkim wtedy, gdy problem dotyczył samego aktu zawarcia małżeństwa.
